ГЛАВА 1
АГУЛЬНЫЯ ПАЛАЖЭННІ
- Вучэбная праграма прызначана для IX класа ўстаноў адукацыі, якія рэалізуюць адукацыйныя праграмы агульнай сярэдняй адукацыі.
- Мэта – падрыхтоўка вучняў да ўдзелу ў рэспубліканскай алімпіядзе па вучэбных прадметах «Беларуская мова» і «Беларуская літаратура».
3. Задачы:
паглыбіць і сістэматызаваць веды вучняў па ўсіх раздзелах мовазнаўства (фанетыцы, арфаэпіі, арфаграфіі, лексікалогіі, фразеалогіі, словаўтварэнні, марфалогіі, сінтаксісе, стылістыцы);
развіваць моўную кампетэнцыю вучняў;
удасканальваць уменні і навыкі выканання нестандартных заданняў;
развіваць аналітычныя ўменні;
актывізаваць лінгвістычную цікаўнасць, творчую мэтанакіраванасць, самастойнасць пры выкананні заданняў;
развіваць пазнавальную актыўнасць і інтэлектуальныя здольнасці вучняў;
сістэматызаваць і абагульніць веды вучняў па стылістыцы, культуры маўлення, гісторыі і тэорыі літаратуры, удасканаліць агульнавучэбныя ўменні і навыкі працы з літаратурным матэрыялам, развіваць спецыфічна творчыя здольнасці вучняў па стварэнні ўласнага творчага прадукту;
удасканаленне ўменняў і навыкаў аналізу мастацкага тэксту;
узбагачэнне тэарэтыка-літаратурнага тэзаўруса.
4. Вучні, якія асвоілі змест вучэбнай праграмы, павінны:
4.1. ведаць:
асноўныя тэрміны і паняцці ўсіх раздзелаў мовазнаўства;
этапы развіцця беларускай мовы, дзейнасць вядомых беларускіх лінгвістаў;
класіфікацыю гукаў, фанетычныя законы беларускай мовы, асаблівасці вымаўлення гукаў і спалучэнняў гукаў:
прынцыпы і асаблівасці беларускай графікі;
прынцыпы беларускага правапісу, змены і ўдакладненні некаторых правапісных нормаў сучаснай беларускай мовы;
шляхі размежавання амонімаў і мнагазначных слоў;
класіфікацыю слоўнікаў, лінгвістычныя слоўнікі і даведнікі;
функцыянальныя стылі беларускай мовы;
літаратурныя нормы;
спосабы словаўтварэння;
класіфікацыю часцін мовы, марфалагічныя прыметы пэўнай часціны мовы, сэнсавую і сінтаксічную ролю ў словазлучэнні, сказе, пераходныя з‘явы ў межах часцін мовы;
сінтаксічныя адзінкі і іх тыпы, сродкі сувязі частак сказа, сродкі і віды сувязі сказаў у тэксце;
сістэму правілаў беларускай пунктуацыі, функцыі знакаў прыпынку;
тэарэтыка-літаратурныя паняцці, неабходныя для аналізу мастацкіх твораў;
жанравыя асаблівасці творчых работ;
асаблівасці зместу і кампазіцыі, слоўнага афармлення водгуку ;
спецыфіку літаратурнай творчасці;
4.2. умець:
выконваць заданні рознага ўзроўню цяжкасці, у тым ліку нестандартныя заданні;
выконваць усе віды моўных разбораў;
карыстацца слоўнікамі і даведнікамі;
складаць слоўнікавыя артыкулы;
выяўляць спецыфічныя рысы беларускай мовы ў параўнанні з рускай на розных моўных узроўнях (фанетычным, арфаэпічным, лексічным, граматычным);
перакладаць з рускай мовы тэксты, словазлучэнні, мнагазначныя словы, устойлівыя спалучэнні, захоўваючы спецыфіку беларускіх варыянтаў;
вызначаць стылі, тыпы, жанры тэкстаў, асноўныя стылявыя рысы;
выяўляць стылістычныя памылкі і прадухіляць іх у сваім маўленні;
вызначаць і аналізаваць характэрныя граматычныя асаблівасці часцін мовы;
выкарыстоўваць тэкстаўтваральныя і вобразна-выяўленчыя сродкі марфалагічнага ўзроўню ў аўтарскіх тэкстах розных тыпаў, стыляў, жанраў;
захоўваць граматычныя нормы пры пабудове словазлучэнняў і сказаў;
размяжоўваць сказы па мэце выказвання, мадальнасці, структуры, саставе, ускладненасці;
вызначаць віды даданых частак і віды адносін паміж часткамі ў складаных сказах;
перадаваць чужую мову рознымі спосабамі;
выяўляць аўтарскую пазіцыю ў творы;
разумець падтэкст мастацкага твора;
аргументаваць уласныя ацэнкі герояў, падзей, твораў;
лагічна, змястоўна, пераканальна, творча выказвацца па пэўнайтэме ў пісьмовай форме;
аналізаваць мастацкія тэксты розных жанраў.
ГЛАВА 2
ЗМЕСТ ВУЧЭБНАГА МАТЭРЫЯЛУ
Работа над водгукам
Водгук як від творчай работы, абумоўлены тэкстам для водгуку. Жанравыя асаблівасці водгуку. Крытэрыі ацэнкі водгуку. Водгук, рэцэнзія, нарыс і эсэ. Іх жанравыя адрозненні.
Асаблівасці кампазіцыі водгуку. Уступ – асноўная частка – заключэнне. Узаемазалежнасць структурных частак творчай работы. Суадносіны ўступу і заключэння, іх сэнсавая сувязь.
Практыкум. Напісанне водгуку на самастойна выбраны твор. Развіццѐ ўмення абгрунтоўваць выбар мастацкага твора. Удасканаленне ўмення суадносіць змест і аб‘ѐм водгуку, яго структурныя часткі.
Выяўленне асноўнай тэматыкі і праблематыкі твора: правільнае разуменне тэмы і праблемы твора. Аўтарская пазіцыя ў творы: дакладнасць вызначэння і абгрунтаванне аўтарскай пазіцыі.
Зместавае напаўненне водгуку і дакладная інтэрпрэтацыя тэксту. Суадносіны асабістых уражанняў і літаратуразнаўчага аналізу ў водгуку. Прызначэнне і роля цытат.
Практыкум. Напісанне водгуку на лірычны твор. Удасканаленне ўмення суадносіць літаратуразнаўчы аналіз і асабістыя ўражанні ў водгуку. Выпрацоўка ўмення суадносіць змест і аб‘ѐм водгуку.
Моўнае і кампазіцыйнае афармленне водгуку: прадуманасць кампазіцыі, багацце, разнастайнасць моўных сродкаў, дакладнасць словаўжывання.
Практыкум. Аналіз лірычных твораў сучасных аўтараў.
Удасканаленне ўмення бачыць вобразна-выяўленчую ролю сродкаў паэтычнага сінтаксісу ў лірычным творы.
Творчы характар работы: арыгінальнасць, дакладнасць, навуковы кругагляд, наяўнасць цікавай формы і яе поўная рэалізацыя.
Узаемаправерка і аналіз падрыхтаваных тэкстаў водгукаў згодна дадзеным крытэрыям.
Праца з тэкстам
Тэкст як адзінка мовы і маўлення і як сэнсава-граматычнае адзінства. Будова тэксту. Тэма і асноўная думка тэксту. Падтэмы і мікратэмы, ключавыя (апорныя) словы ў падтэмах тэксту. Сувязь сказаў у тэксце. Загаловак. План і тэзісы як прыёмы працы з тэкстам.
Шматаспектны аналіз твора.
Стылістыка
Функцыянальныя стылі беларускай мовы. Стылістычная афарбоўка слова. Стылістычныя пласты лексікі. Публіцыстычны і мастацкі стылі тэксту як адзінкі стылю. Стылістычныя магчымасці лексікі і фразеалогіі.
Гісторыя і тэорыя літаратуры
Асноўныя напрамкі, стылі, жанры мастацкай літаратуры.
Выяўленчыя сродкі мастацкай выразнасці мовы. Прыёмы і сродкі. Стыль пісьменніка.
Вершаскладанне. Форма і змест. Рытм і рыфма. Віды стопаў і памераў у вершах. Падтэкст у паэтычных творах. Свабодны верш.
Літаратурныя алімпіядныя заданні
Сучасная беларуская літаратура: імёны, тэматыка, праблематыка. Літаратурны працэс у Беларусі на сучасным этапе. Агляд сучаснай беларускай прозы, паэзіі, драматургіі. Прыход у літаратуру новых імёнаў.
Паэты (пісьменнікі) – юбіляры.
Асаблівасці выканання алімпіядных заданняў па літаратуры.
Фанетыка і арфаэпія. Графіка і арфаграфія
Фанетычныя законы беларускай мовы. Асаблівасці вымаўлення галосных і зычных у беларускай мове. Фанетычная транскрыпцыя.
Правілы беларускага літаратурнага вымаўлення.
Прычыны адхіленняў ад арфаэпічнай нормы: уплыў дыялектных асаблівасцей; уплыў двухмоўя; уплыў правапісу.
Графіка і алфавіт. Арфаграфічныя нормы. Прынцыпы беларускага правапісу. Напісанні, заснаваныя на фанетычным прынцыпе; напісанні, заснаваныя на марфалагічным прынцыпе, традыцыйны і дыферэнцыйны прынцыпы напісання.
Лексікалогія. Фразеалогія
Лексічнае значэнне слова. Лексічныя нормы беларускай мовы. Сучасная беларуская лексіка паводле паходжання. Лексіка паводле сферы ўжывання. Актыўная і пасіўная лексіка. Прамое і пераноснае значэнне слова. Размежаванне паронімаў, мнагазначнасці і аманіміі. Вызначэнне сінонімаў. Выкарыстанне сінонімаў як сродку сувязі сказаў у тэксце. Антанімія. Складаныя пытанні лексікалогіі.
Слоўнікавае багацце беларускай мовы.
Фразеалагізмы. Роля фразеалагізмаў у маўленні. Ужыванне фразеалагізмаў. Асаблівасці фразеалагічных зрашчэнняў. Спецыфіка фразеалагічных адзінстваў. Прыказкі. Прымаўкі. Афарызмы. Перыфразы. Вызначэнне сэнсава-стылістычнай ролі фразеалагізмаў у маўленні. Фразеаграфія.
Марфемная будова слова і словаўтварэнне
Асноўныя патрабаванні да вызначэння саставу слова. Адзінства лексічнага і гукавога выражэння марфем. Чаргаванні галосных і зычных у каранях слова.
Асноўныя спосабы словаўтварэння. Формаўтварэнне і словаўтварэнне. Словаўваральны і марфемны аналіз слоў. Праца са слоўнікамі.
Марфалогія і арфаграфія
Марфалогія як раздзел граматыкі. Сувязь марфалогіі з іншымі раздзеламі граматыкі. Граматычнае значэнне слова. Суадноснасць лексічнага і граматычнага значэнняў у часцін мовы. Моўныя сродкі выражэння граматычных значэнняў.
Сістэма часцін мовы беларускай мовы.
Іменныя часціны мовы. Адметнасці катэгорыі ліку і роду ў беларускай мове. Правапіс канчаткаў назоўнікаў. Тыповыя памылкі пры ўжыванні ступеней параўнання прыметнікаў. Правапіс суфіксаў іменных часцін мовы. Правапіс складаных слоў. Ужыванне і правапіс лічэбнікаў. Адметнасці ўжывання некаторых займеннікаў. Дзеяслоў. Дзеепрыметнік. Дзеепрыслоўе. Прыслоўе. Тыповыя памылкі пры ўтварэнні часавых формаў дзеяслова. Недакладнасці ва ўжыванні і ўтварэнні дзеепрыметнікаў. Ужыванне дзеепрыслоўяў. Складаныя напісанні прыслоўяў. Марфалагічны разбор іменных часцін мовы.
Службовыя часціны мовы. Граматычныя асаблівасці прыназоўніка, злучніка, часціцы. Выклічнікі і гукапераймальныя словы. Правапіс часціц не, ні з рознымі часцінамі мовы. Размежаванні часціц не, ні ў кантэксце.
Сінтаксіс і пунктуацыя
Асаблівасці дапасавання і кіравання ў беларускай мове.
Тыпы простых сказаў. Каардынацыя дзейніка і выказніка. Цяжкія выпадкі пастаноўкі працяжніка паміж дзейнікам і выказнікам.
Простыя сказы ўскладненай будовы. Знакі прыпынку пры аднародных членах сказа. Знакі прыпынку пры адасобленых членах сказа. Пунктуацыйныя памылкі ў сказах з параўнальнымі канструкцыямі. Знакі прыпынку ў сказах са звароткамі. Адасабленне пабочных і ўстаўных канструкцый. Сінтаксічны разбор простых сказаў.
Складаныя сказы.
Спосабы перадачы чужой мовы. Знакі прыпынку. Афармленне простай мовы. Афармленне дыялога на пісьме. Правілы афармлення цытат на пісьме. Няўласна-простая мова.
раскрыть » / « свернуть